وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

« شهـرهاي پنهان»

 

بيش ازنيمي از مردم جهان هم اكنون در مناطق شهري زندگي مي كنند . شهرها چه در كشورهاي فقير وچه در كشورهاي غني فرصت هاي بزرگي را براي كسب درآمد بيشتر، آموزش بهتر وسلامت افزون تر فراهم مي كنند. هرچند زندگي درشهر فرصت هاي خوبي رابراي شهروندان فراهم مي كند اما بدون ترديد توزيع چنين فرصت هايي بصورت عادلانه صورت نمي گيرد.

اكنون تمام شهرهاي جهان " شهرهاي پنهان" Hidden city را در دل خود دارند شهري فقير ، باحداقل امكانات سلامت ورفاه ، مملو ازمشكلات مربوط به سلامت آب وموادغذايي ، آلودگي هوا ، بهداشت محيط نامناسب ، ازدحام جمعيت ، خانه هاي غيراستاندارد ، اعتياد  داراي مجموعه اي از عوامل خطرآفرين براي بيماري هاي واگير وغيرواگير ، شيوه زندگي غيرسالم ، بدون فعاليت بدني ، فاضلاب وزباله نامناسب ، ترافيك سنگين وحوادث ترافيكي فراوان ، جرم وخشونت ونزاع ، مشكلات رواني وهزاران مشكل ديگر

شهرنشيني با چالش هاي فراوان روبرو شده است وهر روز هم بيشتر ميشود. رشد جمعيت ها ي شهري بيش ازحد تصور است.

 

بسياري از شهرها از بار سه گانه (Triple Burden of diseases) رنج ميبرند.

1-      بيماريهاي واگير بخاطر زندگي در شرايط ازدحام وغيربهداشتي

2-      بيماري هاي غيرواگير ناشي از شيوه زندگي ناسالم ( سيگار ، غذاي ناسالم ، عدم فعاليت بدني ، مصرف الكل)

3-      حوادث ، آسيب هاي ناشي از آن

 

سرعت زياد رشد جمعيت شهرها باعث شده زيرساخت هاي لازم براي ارائه خدمات ازجمله خدمات بهداشتي براي اين جمعيت فزاينده فراهم نباشد. هم در كشورهاي فقير وهم در كشورهاي غني اغلب اين جمعيت فقرا هستند وروز به روز هم بيشتر تحت فشار قرار مي گيرند. بيشتر انها در بيغوله ها وحلبي آباد ها زندگي مي كنند . آنها هيچ بهره اي از زندگي در شهر نمي برند وتنها عوارض ناشي از اين زندگي را مي پردازند. نزديك به يك ميليارد نفر از مردم جهان در اين مناطق زندگي مي كنند . هيچ معلوم نيست آنها بتوانند به خدمات بهداشتي ودرماني دسترسي داشته باشند و اگر داشته باشند، استطاعت هزينه هاي آن را داشته باشند. در بسياري از شهرها اين نابرابري ها مشهود است ، بسياري از اين مردم طرد وحاشيه نشين شده اند. بخش سلامت به تنهايي قادر به حل اين همه مشكل ناشي از افزايش شهرنشيني نيست وحتي قادر به حل  اين نابرابري ها در عرصه سلامت هم نميباشد. نابرابري هاي عرصه سلامت بر روي وضعيت زندگي ، فرصت هاي اجتماعي واقتصادي وخيلي چيزهاي ديگر آثارمنفي برجا مي گذارد. سلامت شهري چيزي حتي فراتر از وظيفه دولت ها است . جامعه مدني و آنها كه از حضور مردم در شهـرها بيشترين بهره مالي واقتصـادي را می برند بايد بدانند كه در اين رابطه مسئول هستند. مردم فقير شهرها را بايد بطور جدي به حساب آورد. حفظ وارتقاي سلامت بايد در قلب كليه سياست هاي ارائه خدمات در شهرها قرار گيرد و بهترين و بديع ترين راه حل ها براي آن در نظر گرفته شود.

1-      فقر

2-      ازدحام جمعیت

3-      کارکردن در شرایط نا سالم بهداشتی

4-      خانه هایی که به اندازه کافی بی خطر و امن نیستند

5-      عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم

6-      عدم سلامت محیط زندگی

7-      نابرابری های اجتماعی

يك ميليارد نفر در شرايط حاشيه نشيني در شهرها زندگي مي كنند و روز به روز تعداد افرادی که به شهرها روی می آورند بیشتر می شود.

Most rapidly urbanizing coontries

خدماتي كه براي مردم حاشيه نشين ارائه ميشود فقط پاسخ به بيماري هاي آنهاست ومحيط اجتماعي وفيزيكي آنها را به فراموشي سپرده است. و اين امر باعث ميشود نابرابري ها افزايش يافته ، مشكلات برجاي خود باقي مانده وحتي اگر مداخله اي هم در عرصه ارائه خدمات سلامت صورت گيرد نتواند از موفقيت لازم برخوردار شود.

 

پيام هاي كلـيدي

·         براي اولين بار در تاريخ بشر ، اكثريت جمعيت جهان در مناطق شهري زندگي مي كنند و اين نسبت در حال افزايش است . ( در سال 1990 اين نسبت 40% بود)

·         شهرها فرصت هاي شغلي ،‌ انواع خدمات وساير فرصت ها مانند تحصيل را در خود جاي داده اند اما از سوي ديگر انواع مخاطرات وعوامل خطرآفرين براي سلامت هم در دل آنها قرار گرفته است.

·         افزايش سريع جمعيت شهري تبديل به يكي از بزرگترين چالش هاي سلامت در قرن 21 شده است.

·         رشد جمعيت شهري فراتر از امكانات دولت ها براي تقويت زيرساخت ها است بخصوص اگر بدانيم  يك نفر از هر سه نفري كه در مناطق حاشيه اي زندگي مي كند كاملاً  غيرقانوني وغيررسمي است.

·         سلامت بسياري از مردم حاشيه نشين شهرها در معرض خطر قراردارد و اين امر عمدتاً به فقر و نابرابري هاي اجتماعي و شرايط زندگي آنها بر مي گردد.

·         اطلاعات مربوط به سلامت مردم اين مناطق در شهرها ناكافي است و در مورد تعيين كننده هاي سلامت آنها مطالعات وتحقيقات جامع وجود ندارد تا نقاب از چهره آن بردارد.

·         حل مشكلات مربوط به سلامت حاشيه نشين هاي شهري نياز به اقدام فوري دارد.

·         دولت به تنهايي قادر به حل مشكلات نيست همه بايد به كمك دولت بيايند.

·         راه حل مشكلات مربوط به سلامت تنها مربوط به وزارت بهداشت نيست ساير سازمان ها بايد به كمك بيايند.

·         مسئولين شهري ( مثل شوراي شهرها نقش مهمي دارند)

 

نقاب از چهره « شهرهاي پنهان شده»  برداريم

نابرابري هاي پنهان شده را پايان دهيم

 

اكنون بيش از 50% مردم جهان در شهرها زندگي مي كنند و برآورد ميشود اين نسبت در سال 2050 به بيش از 70% برسد.

هرسال 60 ميليون نفر به جمعيت شهري جهان اضافه ميشود.

·         در لندن 130 سال طول كشيد تا جمعيت شهري از يك ميليون نفر به 8 ميليون نفر برسد.

·         در بانكوك اين زمان ظرف 45 سال ودر سئول ظرف 25 سال محقق شد.

 

ü       Megacity    به شهرهاي بالاي 10 ميليون نفر مي گويند.

         كمتر از 10% جمعيت شهرنشين جهان در Megacity   زندگي مي كنند.

ü       اكثريت جمعيت شهرنشين جهان در شهرهاي بين 100 تا 500 هزار نفر زندگي مي كنند.

 

·         تحقيق نشان مي دهد جمعيت شهرنشين در كليه شهرهاي كشورهاي در حال توسعه افزايش خواهد يافت واين افزايش حداقل تا 30 سال ديگر ادامه دارد. در بعضي از شهرها افزايش جمعيت به مراتب بيشتر از حداكثر افزايش است كه به ميزان 3% در سال هاي 1950 بوده وحدود 4% برآورد ميشود ( ميزان افزايش ساليانه ) يعني ظرف 17سال جمعيت آن ها دو برابر خواهد شد در بعضي شهرهاي چين افزايش جمعيت شهري حتي بيش از 10% خواهد بود يعني ظرف كمتر از 7 سال جمعيت آن ها دو برابر ميشود. در كليه شهرهاي بزرگ جهان حاشيه نشيني چهره جديدي به آنها داده است.

جمعيت بانكوك در سال 2020 به هفده ميليون نفر خواهد رسيد وفاصله دورترين نقطه آن تا مركز شهر به 200 كيلومتر خواهد رسيد. چه خواهد شد؟

·         فرصت هاي تحصيل وسلامت كمتر ميگردد.

·         دسترسي به سرويس هاي اجتماعي كاهش مي يابد.

·         امكان زندگي در خانه اي با كيفيت مناسب به سادگي ميسر نخواهد بود.

·         امكان كسب درآمد مناسب برا ي اكثر شهرنشينان تقليل پيدا خواهد كرد.

·         دسترسي به آب سالم محدود خواهد شد.

·         آلودگي هوا وآلودگي صوتي روز به روز بيشتر به معظل سلامتي تبديل مي شود.

·         بلاياي طبيعي مردم حاشيه نشين اين شهرها را بشدت در معرض خطر قرار ميدهد .

·         شهرهاي كنار دريا در معرض خطر بيشتري قرار دارند چون آب دريا دارد بالاتر مي آيد.

·         ظرف 30 سال آينده عمده ترين افزايش جمعيت شهرنشين در كشورهاي در حال توسعه رخ خواهد داد.

 

*مواجهه با خطرات سه گانه در شهرها

اين خطرات سه گانه عبارتند از :

1-      بيماري هاي عفوني مانند ( TB- HIV) پنوموني وبيماري اسهالي

2-      بيماري هاي غيرواگير مثل بيماري هاي قلب وعروق وديابت وسرطان

3-      آسيب هاي ناشي از حوادث بخصوص حوادث ترافيكي وخشونت ونزاع

 

·         بيماري هاي عفوني در بسياري از شهرهاي بزرگ به علت ازدحام بيش از حد، كمبود آب آشاميدني سالم ، ضعف سيستم بهداشت محيط ، تعدد مسافرت  وتجارت بين المللي ، كمبود مراكز بهداشتي، كيفيت پائين خدمات بهداشتي بخصوص در مناطق حاشيه نشين يك خطر جدي محسوب ميشوند.

 

·         بيماريهاي غيرواگير وبعضي از موقعيت هاي كه باعث تغيير عادت هاي غذايي وكاهش فعاليت بدني ميشوند ، آلودگي هوا ومصرف الكل در ميزان هاي خطرناك ميشوند.

 

·         افزايش تعداد و وسايل نقليه موتوري همراه با افزايش شهرنشيني در شهرهاي بزرگ كشورهاي در حال توسعه نشان دهنده ان است كه هيچگاه به درستي براي تقويت زيرساخت ها ي حمل ونقل در اين شهرها اقدام جدي صورت نگرفته ، مقررات راهنمايي ورانندگي بطور جدي بازنگري نشده است. رانندگي با سرعت هاي بيش از حد روز به روز بيشتر ميشود و دولت ها هنوز هم در بسياري از كشورهاي در حال توسعه آمادگي حل اين معضل را ندارند.

 

« نقاب از چهره شهرهاي پنهان برداريم»

 

در رابطه با نقاب هاي موجود بين ( شهرهاي پنهان) در دل شهرهاي بزرگ در رابطه با سلامت كمتر تحقيق شده است . در اغلب اوقات رشد جمعيت فراتر از برنامه ريزي هاي كلان شهري است به گونه اي است كه آنها حتي اطلاعات كافي در مورد  ميزان دقيق اين افزايش ها ندارند. معلوم نيست كدام بخش از جمعيت اين شهرها در شرايط فقر زندگي مي كنند ، وضعيت جوانان چگونه است ، زنـان در چه شرايطي به ســر مي برند ، وضعيت مهاجرين چگونه است ، چه نسبتي از آنها اقامت طولاني و چه نسبت از آنها هنوز موقت هستند، درآمد آنها چقدر است و زندگي آنها چگونه مي گذرد. آنها در سايه قرار گرفته اند وچالش هاي بسياري در رابطه با سلامت آنها وجود دارد.

ساكنين فقير شهرها در بسياري از عرصه ها در سايه قرار داشته وفراموش شده اند. اطلاعات درستي در مورد كيفيت محل زندگي آنها وجود ندارد. به افراد بي خانمان در اين شهرها توجهي نمي شود

تعداد كساني كه در حلبي آبادها زندگي مي كنند به بيش از 828 ميليون نفر رسيده است . اين يعني يك سوم جمعيت شهرنشين جهان بيش از 90% مناطق حاشيه اي  و حلبي آباد در كشورهاي در حال توسعه قراردارند. درك سلامت شهري در درجه اول كسب اطلاعات كافي در مورد سلامت ساكنين شهرها وبخصوص ساكنين شهرهاي پنهان  بستگي دارد . در اين رابطه وضعيت اجتماعي واقتصادي و همچنين محل زندگي افراد فقير كم بضاعت اهميت فراوان دارد تنها با داشتن چنين اطلاعاتي مي توان به حل مشكلات مربوط به سلامت آنها پرداخت . نابرابري در دريافت خدمات مربوط به سلامت در شهرها بخصوص شهرهاي بزرگ و در كشورهاي درحال توسعه روز به روز اهميت بيشتري پيدا مي كند. كساني كه در شهرهاي پنهان زندگي مي كنند به خدمات بهداشتي مناسب دسترسي ندارند پرسنل بهداشتي كه به آنها خدمت ارائه مي كنند نيز معمولاً از مهارت كمتري برخوردار هستند .

-          آب آشاميدني ناسالم

-          خانه هاي غيرايمن

-          همه گيري هاي ناگهاني بيماريهاي مسري

-          سطح آموزش وسواد نازل

-          نا آرامي هاي اجتماعي

-          اعتياد والكل

-          فساد اجتماعي و فحشاء

اين خطرات در «شهرهاي پنهان» باقي نمي مانند به ساير نقاط شهر سر مي كشد وتوزيع ميشود.

در نيويورك اميد به زندگي در فقير ترين بخش شهر 8 سال كمتر از مرفه ترين بخش شهر بوده است.

مطالعات نشان داده شانس ابتلاي به عفونت HIV در شهرهاي پنهان تقريباً دو برابر مناطق روستايي همجوار آنها است . نابرابري هاي سلامتي بين مردم « شهرهاي پنهان » و ساير شهروندان وحتي روستاهاي مجاور براي سلامت كليه مردم زيان آور است . همه گيري ناگهاني بيماري ها ،‌ناآرامي هاي اجتماعي خشونت ونزاع همه مردم شهررا تحت تاثير قرار ميدهد وبه روستاهاي مجاور ميرود واعتبار يك شهر را به باد ميدهد. 80% كشورهاي در حال توسعه اي كه چنين شهرهايي دارند هرگز به اهداف MDG در سال 2015 دست نخواهند يافت.

 

غلبه بر نابرابري ها

اين نابرابري ها در همه جاي جهان وجود دارد. غلبه بر آن وظيفه تمام سازمان هاست. اولين قدم آن است كه اولويت ها معلوم شود بعد نظامي براي پايش آنها طراحي شود وتاثير اقدامات مداخله اي اندازه گيري شود. در اين گام بايد تصوير شفافي از وضعيت شهر و شهر پنهان تهيه شود . عوامل تعيين كننده اجتماعي سلامت در آن تعريف شود. اطلاعات پراكنده موجود به دقت مطالعه و مورد استفاده قرار گيرد. بعد از جمع آوري اين اطلاعات با اطلاعات دموگرافيك مقايسه شود . زيرگروههاي اجتماعي واقتصادي شناسايي شوند. مقايسه اي بين ( شهرهاي پنهان) وشهر موجود در رابطه با وضعيت سلامت مردم صورت گيرد تا بزرگترين نابرابري ها معلوم شود. همه چيز بايد شفاف باشد تا بتوان كاري كرد. براي جمع آوري اين اطلاعات بايد بخش هاي مختلف با يكديگر همكاري كنند اين بخش ها مي توانند :

1-      اعضاي شوراي شهر

2-      سازمان هاي دولتي مسئول

3-      نمايندگاني از سطح خانه ها

4-      جامعه مدني

5-      بخش خصوصي

باشند. مشاركت عمودي بايد با مشاركت افقي همراه شود. مسئولين محلي بايد رهبري اصلاحات را بعهده بگيرند اما همكاري آنها با سطح ملي اهميت حياتي دارد. نگاه ها بايد يكي بشوند در تصميم گيري ها به اجماع برسند تا بدنبال آن تعهد سياسي ايجاد شود.

 

بايد براي هر اقدامي شواهد لازم تهيه شود

در اولويت بندي اقدامات فاكتورهاي مختلفي بايد مورد ملاحظه قرار گيرند تا بتوان براي هر كدام از آنها مداخله مناسب را انتخاب كرد. مداخله اي كه ميخواهد صورت گيرد بايد: امكان پذير، مستمر و مبتني بر شــواهد(evidence based ) باشــد. در بين شـواهد مختــلف بايد بهتـرين شـاهد موجـود        (Best Available evidence)را انتخاب نمود و اين رويكرد (Best available evidence) در همه عرصه ها مورد ملاحظه قرار گيرد. در انتخاب مداخلات به موضوعات ديگري هم بايد پرداخت اولين آنـــها (( ظرفيت هاي محلي )) براي اجرا و ديگري تاثير احتمالي، پذيرش اقدام توسط مردم، حمايت سياسي است.

 

ملاحظه مهم ديگر «جمعيت هدف» است.  براي اين منظور 3 رويكرد وجود دارد:

1-      فقط به مردمي كه در شرايط نامساعد قراردارند يا ( گروههاي اجتماعي كه در شرايط نامساعد قراردارند) پرداخته شود.

2-      كم كردن خلاء هاي مربوط به سلامت بين دو انتهاي وضعيت اجتماعي ( فاصله موجود بين كساني كه بهترين وضعيت را دارند وكساني كه بدترين وضعيت را دارند).

3-      كاهش نابرابري هاي مربوط به سلامت در كل مردم شهر بگونه اي كه همه آنها از امكانات مساوي درحد متوسط جامعه شهري بتوانند برخوردار باشند. اما طبيعي است كه رويكرد سوم به مراتب بيشتر مورد ملاحظه قراردارد واين عين عدالت بايد قدري محتاط بود. ممكن است تصميماتي گرفته شود كه براي مردم عادي جامعه تاثير مثبتي داشته ولي براي اقشار آسيب پذير امكان برخورداري از آن وجود نداشته باشد ودر نتيجه نابرابري ها افزايش يابد. براي تعيين اولويت ها بايد تحليل  دقيقي وجود داشته باشد ومداخلاتي انتخاب وصورت گيردكه بيشتر از همه مردم محروم ويا كل مردم جامعه بتوانند از آن برخوردار شوند و هر كاري ميخواهد در شهر صورت گيرد منجر به كاهش نابرابري ها شود.

مداخلات وابزارها

حيطه هاي اصلي مداخلات اقداماتي است كه در زمينه اجتماعي واقتصادي ، كيفيت وامنيت غذايي وخدمات ومديريت بهداشتي وضعيت هاي اضطراري صورت مي گيرد.

هر مداخله اي كه صورت مي گيرد بايد پايش وارزشيابي شده تا معلوم شود كه آيا در چارچوپ زماني تعيين شده به پايان رسيده وبرون ده آنها مشخص ومعلوم گردد آيا به هدف تعيين شده  رسيده اند يا خير و آيا پيامد مداخلات انجام شده همان چيزي بوده كه انتظار آن ميرفته يا خير؟ نتايج مداخلات صورت گرفته بايد به اطلاع ساير بخش ها رسانده شود تا همكاري ها تقويت شود.

 

نتيجه

تعداد شهرنشينان جهان بسرعت در حال افزايش است در سال 2009 ( 4/3 ميليارد نفر در شهر زندگي مي گردند اين تعداد در نيمه قرن بيست ويكم (سال 2050) به 4/6 ميليارد نفر خواهد رسيد. از سوي ديگر همزمان جمعيت روستانشينان كاهش خواهد يافت . جمعيت بعضي از شهرها ظرف هفت سال آينده دو برابر خواهد شد.

در مجموع هر چند افزايش شهرنشيني منجر به ايجاد فرصت هاي بيشتر ، درآمد افزون تر خدمات رفاهي وسلامتي بهتر ميشود اما همه اينها يكسان وعادلانه توزيع نميشود وحداقل در توزيع سلامت تفاوت هاي چشمگيري وجود دارد و همه اين نابرابري ها از ديد مردم جامعه پنهان است . مردم شهرپنهان از سلامت خوبي برخوردار نيستند ، نابرابري ها را تحمل مي كنند. خطراتي كه ذكر آن رفت ( بيماريهاي واگير و غيرواگير ، حوادث وخشونت و نزاع) آن ها را بيشتر تهديد مي كند.

دولت ها و مسئولين محلي اگر ميخواهند كاري بكنند اول از همه بايد معلوم كنند كدام بخش از مردم شهر با اين نابرابري ها بيشتر مواجه هستند وچرا ؟ براي اين منظور جمع آوري اطلاعات پراكنده موجود اهميت زيادي دارد.

ابزارهايي مثل (Urban HEART)  و (Urban Info) ميتواند شواهد زيادي براي مداخله به دست بدهد . وقتي طبيعت وگستردگي نابرابري هاي موجود در شهر به خوبي شناخته شد اقدام در عرصه هاي مختلف شروع ميشود. اولويت ها در هر شهر با ديگري فرق مي كند ، مداخلاتي هم كه بايد صورت گيرد ممكن است متفاوت باشد يك نسخه را نمي توان براي همه شهرها پيچيد.

چند موضوع ديگر را بايد در اين رابطه مورد ملاحظه قرار داد:

1-      ميزان والگوي مهاجرت در زمان فعلي و پيش بيني آينده آن

2-      تغييرات آب وهوايي

3-      ميزان دسترسي به اطلاعات

4-      وضعيت تجارت وبازار

دکتر علی اکبر سیاری

نسخه چاپي ارسال به دوست

چهارشنبه ٢١ بهمن ١٣٩٤ - ١٢:٠٧ / شماره خبر: ١٣٩٨٠٩ / تعداد نمايش: 3974

برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید:
 

خروج